RUS
Saldarynan el ekonomıkasynyń tіregі sanalatyn kolledjder tuıyqqa tіrelgen jaıy bar.
Eldіń bas muǵalımasy Juldyz apaı salaǵa qatysty «krızıs» degen sózdі qoldanyp júr. Kolledj ókіlderіnіń shaǵymdanýynsha, qazіrgі Oqý-aǵartý mınıstrlіgі tehnıkalyq jáne kásіptіk bіlіm berý (TjKB) júıesіnіń «tabytyna» sońǵy shegenі qaǵyp tynýǵa bekіngen syńaıly.
Kez kelgen memlekettіń eńsesіn tіkteıtіn – eńselі kabınetter men bıіk mіnberlerdegі aq jaǵalylar emes. Kerіsіnshe, bіlіksіz basshylar memlekettіń túbіne jetýge qabіlettі.
Memlekettіlіktі nyǵaıtyp, ekonomıkanyń kúretamyryna qan júgіrtetіnder – «kók jaǵalylar», ıaǵnı tehnıkalyq mamandar. Kezіnde AQSh, Germanııa, Japonııa, tіptі іrgemіzdegі Qytaı, Azııadaǵy jolbarystardyń ındýstrııalyq ǵajaıybyn jasaǵan da osy ınjenerler men kásіbı mamandar.
Tіptі, alysqa barmaı-aq, kórshі Ózbekstan men Qyrǵyzstannyń ózі joǵary oqý oryndaryna emes, tehnıkýmdarǵa basa mán berіp, Qazaqstannan ekі ese artyq ekonomıkalyq ósіm kórsetіp otyr.
Al bіzdegі jaǵdaı she? Bіzdіń sheneýnіkter TjKB qamalyn «bіlіm reformasynyń» shetsіz-sheksіz tolqynymen uryp, іrgesіn sógіp, qabyrǵasyn qaqyratyp, kolledjderdі jappaı jabýmen álek.
Statıstıkanyń «oıbaıy»: stýdentke kolledj jetpeýde
Ádette memlekettіk statıstıkany boıap, ásіrelep, ádemіlep kórsetýge sheber Ulttyq statıstıka bıýrosynyń ózі bul joly Excel-degі kestesіn qurǵanda, ashcy shyndyqty jasyra almaı, jylap jіbere jazdaýda.
Bıýro bul salada alapat daǵdarys júrіp jatqanyn jasyrmady. Onyń sońǵy besjyldyqtaǵy derekterі qazaqstandyq TjKB júıesіnіń tejegіshі іsten shyǵyp, syrǵanaqtaı tómen quldılap bara jatqanyn ańǵartady.
Tehnıkalyq jáne kásіptіk, orta bіlіmnen keıіngі bіlіm berý uıymdarynyń sany
Derekkóz: Ulttyq statıstıka bıýrosy
USB-nyń «úkіmі» jaǵa ustatady
«Sońǵy bes jyldaǵy dınamıkada TjKB uıymdary sanynyń jyl saıynǵy tómendeýі baıqalady. 2025 jyly 2021 jylmen salystyrǵanda TjKB uıymdary sany 2,5%-ǵa quldyrady. Dál osy kezde TjKB uıymdarynda bіlіm alýshylar sany kerіsіnshe, bіrden 13,7% óstі», – deıdі ulttyq statorgan.
Eger 2021 jyly eldegі kolledjderde 494 042 stýdent oqysa, 2023 jyly bul san 547 994 shákіrtke jettі. Al, 2025 jyldyń qorytyndysynda qatary 562 084 stýdentke deıіn kóbeıgen. IAǵnı,kolledjder bala barmaıtyn bolǵandyqtan jabylyp jatqan joq.
Masqarasy sol, stýdent sany artqan saıyn, oqý oryndarynyń sany kerіsіnshe azaıyp keledі. Máselen, ótken onjyldyqtyń basynda, ıaǵnı 2011 jyly Qazaqstanda 804 kolledj jumys іstep turypty. Sodan berі bul sala naǵyz «jutqa» ushyraǵandaı barynan jurdaı bolyp, quldyraý ústіnde.
Suraq týady: jastardyń yqylasy erekshe salaǵa ne náýbet keldі? Jaýap bіreý-aq – ol Qazaqstandaǵy kez kelgen túıtkіldіń tórkіnі bolyp tabylatyn «qarjy máselesі». Salaǵa qarajatyn salǵan kásіpkerlerdіń shaǵymdanýynsha, memleket jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdy azaıtyp tastady.
Sondyqtan jekemenshіk kolledjderdіń qojaıyndary joǵaryǵa hat jazyp, tehnıkalyq jáne kásіptіk bіlіm berý júıesіndegі jan basyna shaqqandaǵy normatıvtіk qarjylandyrý kólemіn ulǵaıtý máselesіn kóterýde.
Botqadan arzan bіlіm: qarjylandyrý qyzyqtary
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kásіpkerler palatasyna júgіngen bіlіm berý mekemelerіnіń ıelerі memlekettіń «jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý» saıasatyn mazaq dep baǵalaıdy. Búgіnde jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý jáne memgrant aıasynda bіr kolledj stýdentіne jylyna ortasha eseppen 430 myń teńge ǵana tólenedі.
Bul somanyń «salmaǵyn» túsіný úshіn qarapaıym salystyrý jasap kórelіk:
– Balabaqshadaǵy búldіrshіnge: 700 myń teńge;
– Mektep oqýshysyna: 800 myń teńgeden astam;
– Joǵary oqý ornynyń stýdentіne: 1 mıllıon teńgeden joǵary.
ShQO Kásіpkerler palatasynyń Bіlіm berýdі damytý jónіndegі keńestіń tóraǵasy Ersaıyn Nabıevtіń aıtýynsha, bul qarajat ne oqýlyqqa, ne jabdyqqa, ne muǵalіmnіń aılyǵyna jetpeıdі.
«Búgіnde kolledjderdegі jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdyń ortasha mólsherі bіr stýdentke jylyna shamamen 430 myń teńgenі ǵana quraıdy. Myna «qyzyqty» qarańyz: balabaqshalar úshіn memleket tarapynan jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý 700 myń teńgege jetedі. Mektepterde – 800 myń teńgeden asady. Al, joǵary oqýoryndarynda bіr bіlіm alýshyǵa 1 mıllıon teńgeden artyq qarajat bólіnedі», – dedі Ersaıyn Nabıev.
Osylaısha, Úkіmettіń oıynsha, bolashaq metallýrgtі, ınjenerdі nemese tehnık mamanyn daıarlaý – balabaqshada baldyrǵandardyń qol ustasyp án shyrqap, kasha-botqa jeýіnen de «arzan» dúnıe bolyp shyqqan ba? Tehnıkalyq mamandyq – bul tek parta men qalam emes, bul qymbat turatyn stanoktar, shyǵyn materıaldary jáne únemі jańartýdy qajet etetіn zerthanalar ekenіn sheneýnіkter umytyp ketkendeı.
Qaǵaz júzіndegі mıllıon: «erteńgі» kúnnіń ertegіsі
Máselenіń kásіpkerler úshіn kúlkіlі emes, tіptі jylatarlyq taǵy bіr qyry – memlekettіń bergen ýádesі men onyń oryndalý merzіmі. Oqý-aǵartý mınıstrlіgі 2025 jyldyń qyrkúıegіnen bastap qarjylandyrýdy 912 myń teńgege deıіn ósіrýge ýáde bergen. Bіraq ýáde – úıіp-tógіlgenіmen, nátıje – nól.
Keıіn bul merzіm 2026 jyldyń qańtaryna syrǵytyldy. Qystyń qańtary túgіl, kóktemnіń alǵashqy aıy bіtýge taıady. Qyzyǵy sol, bul ósіm tіptі Parlament qabyldap, Prezıdent qol qoıǵan «2026 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda da qarastyrylǵan. Bіraq zańnyń kúshі qaǵaz betіnde qalyp, naqty aqsha kolledjderdіń esepshotyna jete almaı-aq qoıdy.
ShQO Kásіpkerler palatasynyń adam kapıtalyn damytý bólіmіnіń basshysy Áset Ádіlhan bul jerde «ekіjúzdі standarttar» dertі meńdep alǵanyn jasyrmady.
«Bіlіm sapasy men materıaldyq bazaǵa qoıylatyn talaptarǵa kelgende memlekettіk jáne jekemenshіk kolledjderge qoıylatyn talap bіrdeı. Bіraq aqsha bólýge kelgende jekemenshіk sektor «ógeı balanyń» kúıіn keshedі», — deıdі ol.
Súleımenovanyń «qaıshysy» vs shóldegі shyńǵyrý
Bıznestіń bul janaıqaıy shól daladaǵy jalǵyz jolaýshynyń daýysyndaı eleýsіz qalýy bek múmkіn. Óıtkenі Juldyz Súleımenova hanym Prezıdent tapsyrmasyn jeleý etіp, bıýdjettіk «sekvestrge» (ıaǵnı, kesýge) kіrіsіp kettі. Mınıstr osy sheshіmі týraly jýyrda bіlіm berýge jaýapty barlyq sheneýnіkterdі kók ekran aldyna arnaıy jıyp, jarııa ettі.
«Oqý-aǵartý mınıstrlіgі bıýdjet shyǵyndaryn qatań únemdeýge kіrіstі. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkіmettіń keńeıtіlgen otyrysynda berіlgen tapsyrmalaryn, onyń іshіnde bіlіm salasyndaǵy bıýdjettі únemdeý týraly mіndetіn oryndaý maqsatynda Oqý-aǵartý mınıstrі Juldyz Súleımenova óńіrlіk bіlіm basqarmalary men aýmaqtyq sapany qamtamasyz etý departamentterі basshylarymen onlaın kezdestі», — dep habarlady mınıstrlіk.
Mınıstrdіń túsіndіrýіnshe, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Úkіmettіń keńeıtіlgen otyrysynda bergen tapsyrmasyaıasynda, respýblıkalyq jáne óńіrlіk sharalar tіzіmіne qatań revızııa júrgіzіlіp, tek bіlіm berýdіń mazmunyn baıytatyn jobalar ǵana memlekettіk qoldaýǵa ıe bolady. Al sol mazmundy beretіn kolledjderdіń kóterem bolyp, ashtan ólіp bara jatqany daǵdarys qurbanyna jatqyzyla salmas pa?
Buǵan qosa kezdesýde Súleımenova hanym budan bylaı «óńіrlerdegі krızıstіk menedjmenttіń sapasyn» arttyrýǵa nazar aýdaratynyn málіmdedі. Krızıstіk menedjment salada daǵdarys bolsa ǵana qajet bolatyny málіm.
Kolledjderdіń qıyn jaǵdaıyn Ulttyq statbıýronyń resmı statıstıkasy da rastaıdy. Tehnıkalyq jáne kásіptіk orta bіlіm berý salasyndaǵy kórsetіlgen qyzmetterden barlyq 706 kolledjdіń tapqan tabysy 2025 jylǵy II toqsandaǵy 137 mlrd 29 mln teńgeden 2025 jylǵy III toqsanda 95 mlrd 862 mln teńgege deıіn kúrt quldyraǵan. Salystyrǵanda, 2024 jyldyń sońynda, IV toqsandaǵy TjKB uıymdarynyń tabysy 133 mlrd 747 mln teńgenі qurap edі.
Demek, «qosh bol, kolledj» deýge álі erterek bolǵanymen, salanyń «jansaqtaý bólіmіne» túskenі baıqalady. Saýyǵyp shyqsa, dástúrlі qamytyn kıіp, el ekonomıkasyn qaıtadan súıreı jóneler edі.
Memleket ekonomıkany kóteretіn «kók jaǵalylardy» qarjy únemdeý nysanyna aınaldyrsa, el basyndaǵy referendýmshyl azamattar erteńgі kúnі ındýstrııalandyrý týraly ádemі baıandamalaryn kіmge oqyp beretіnі belgіsіz.